تفاوت هاى جهاد اصغر با جهاد اكبر

1. انجام هر عبادت به طور كامل و با جميع شرايط حتى جهاد مسلّحانه در راه خداوند نيازمند به جهاد با نفس است آيا اداى نماز با حضور قلب و رعايت جميع شرايط به طورى كه ناهى از فحشا و منكر باشد بدون جهاد با نفس ‍ ممكن است ؟ آيا بدون جهاد با نفس ، انسان مى تواند جان بر كف در ميدان نبرد حاضر گردد و با دشمنان اسلام بجنگد؟ 2. جهاد اصغر واجب كفايى است يعنى اگر به اندازه لازم ، گروهى شركت كردند از ديگران ساقط است . امّا جهاد اكبر واجب عينى است و هيچ فردى از آن معاف نيست .3. جهاد اصغر، در زمان و مكان و با شرايط خاصى انجام مى پذيرد امّا جهاد اكبر به زمان و مكان خاصى محدود نخواهد بود.4. در جهاد اصغر دشمن ظاهر است لكن در جهاد اكبر، دشمن مخفى و پنهان است .5. در درگيرى با دشمن ظاهر انسان يك مرتبه از دنيا مى رود؛ آن هم احتمالاً. امّا در جهاد اكبر مبارزه با نفس هر روز انسان چندين مرتبه معنويت انسان در خطر قرار مى گيرد. در حديث معراج مى خوانيم : يموت الناس مرّة و يموت احدهم فى كل يوم سبعين مرّة من مجاهدة انفسهم و مخالفة اهوائهم (75) 6. در جهاد اكبر چون نفس انسان ، خارج از منطقه جغرافيايى است هيچ سنگر و دژ كارساز نيست ، حتى در شب تاريك و در منزل خلوت انسانى كه در حال اشك ريختن و سجده و مناجات است نفس او را رها نمى كند.7. شكست در جهاد اصغر زود آشكار مى شود ولى شكست در جهاد اكبر به زودى آشكار نمى شود زيرا گاهى انسان يك عمر انسان از هوى نفس خود شكست مى خورد امّا توجّه ندارد.8. هجوم در جهاد اصغر، و مبارزه با دشمن ظاهرى زمان و برنامه و بودجه لازم دارد. ولكن وسوسه نفس فورى و مجانى صورت مى گيرد.9. از دشمن ظاهرى ، در جهاد اصغر فرار ممكن است امّا در جهاد اكبر از دشمن باطن فرار ممكن نيست .10. در جهاد اكبر، مباشرت لازم است ولى در جهاد اصغر با اموال نيز مى توان جبهه را كمك نمود.11. در جهاد اصغر، وسيله هاى جنگى در هر زمان محدود است و به تناسب آن ، بايد اسلحه هايى به دست گرفت ، ولى جهاد اكبر وسيله مخصوصى ندارد بايد از كلمات انبيا و اوليا و تاريخ گذشتگان و نيز گريه بر حال خويشتن وسيله جنگى براى مبارزه با نفس امّاره استخدام كرد. وسلاحه البكاء.12. جنگ با دشمن داخلى وجهاد نفسانى پشتوانه جهاد خارجى است . آن كه بر خصم درون پيروز شد مبارزه با خصم برون برايش آسان تر است ولى كسى كه اسير زن وفرزند وثروت است نمى تواند آن طور كه لازم است بجنگد.13. اهميت جهاد، به اهميت و قدرت دشمن است جنگ با يك كشور كوچك آسان تر است تا با يك كشور بزرگ ؛ زيرا دشمن هر چه قوى تر باشد جنگ با آن مشكل تر است و نفس و شيطان قوى ترين دشمنان انسان هستند.

آثار جهاد با نفس

جهاد اكبر همان جهاد نفس است. از اين عنوان به مناسبت در باب جهاد سخن گفته ‏اند.

فهرست مندرجات۱ - معني جهاد اكبر
۲ - احكام جهاد اكبر
۳ - پانويس
۴ - منبع

جهاد به طور مطلق به معني مبارزه و تلاش در راه خداست و براي خدا، به منظور رسيدن به اهداف الهي. خواه از طريق كسب معرفت باشد يا جهاد با نفس يا مبارزه با دشمن و... .
در آيه 69 سوره عنكبوت خداوند مي فرمايد: «والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا و ان الله لمع المحسنين : كساني كه جهاد كنند مشمول هدايت الهي هستند.» اين وعده خداوند همراه با تأكيد در اين آيه آمده است.

در قرآن كريم، خداوند در سوره اعلي آيه 14، خداوند عامل فلاح و رستگاري را در سه چيز مي داند: 1- تزكيه 2- ذكر نام خداوند 3- به جاآوردن نماز.
به طور كلي تزكيه به معناي پاكسازي است. اما آنچه مفسرين در آيات قرآن در تفسير اين آيه گفته اند اين است كه ممكن است به يكي از اين سه معني يا هر سه باشد: 1- پاكسازي روح از آلودگي شرك 2- پاكسازي از اخلاق رذيله 3- پاكسازي عمل از محرمات.
هر سه مورد اينها نوعي جهاد به حساب مي آيد.

جهاد با نفس (1)
نخستين گام در طريق تربيت و تهذيب، «مجاهده» است؛ يعني تلاش در جهت رفع موانعي كه سد راه كمال انسان است و بدون آن هر نوع تربيتي بي حاصل است. از ويژگيهاي تربيت ديني اين است كه پيش از آنكه از بيرون به تربيت انسان بپردازد، در آغاز، خويشتن فرد را به وي مي نماياند و ضعفها و قوتهايش را بدو گوشزد مي كند تا خودجوش در تكاپوي رشد و تزكيه باشد و موانع را از ميان بردارد.
مجاهده دو گونه است: دروني و بروني (جهاد با نفس و جهاد با دشمن بيروني) كه هر دو نقش تربيتي و انسان سازي دارند. در ابتدا، سخن از جهاد با نفس است كه براي تبيين آن بايد به چند مطلب توجه داشت: نفس و خطرهاي آن، ضرورت مجاهده با نفس، حقيقت مجاهده، مراحل عملي تهذيب نفس.
الف) نفس و خطرهاي آن
شناخت نفس نخستين ضرورت در امر مجاهده است. همان گونه كه در گذشته گفتيم، يكي از مراتب نفس (مرتبه نازل آن) نفس اماره است كه از درون به بدي فرمان مي هد (إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ؛ همانا نفس، بسيار به بدي امر مي‌كند)1 و پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ آن را سرسخت ترين دشمنان خوانده است و در آيات، روايات و توصيه هاي اخلاقي، عرفاني و ادبيات ما، از آن نكوهش بسيار شده و پيروي هواي نفس سرچشمه همه خطاها و گمراهيها به شمار آمده است. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «نَفْسُكَ أقرَبُ أعدائِكَ اِلَيْك؛ نفس تو، نزديك‌ترين دشمنانت به تو است».2 قرآن كريم پيروي هواي نفس را نوعي پرستش مشركانه مي داند كه چشم عقل را كور و قلب را ظلماني مي كند و آدمي را از هويت الهي محروم و از مشاهده حقايق محجوب مي سازد و در اين باره مي فرمايد: آيا ديدي آن كس را كه هواي نفس خود را خداي خود گرفت و با داشتن علم و دانش، خداوند گمراهش ساخت و بر گوش و دلش مهر زد و بر ديدگانش پرده افكند.3
هواي نفس به گردابي مهلك مانَد كه هر مقدار آدمي در آن پاي بفشارد بيشتر به اعماق آن كشيده مي شود و اميد نجات را از دست مي دهد. هواي نفس تنها به گناه بسنده نمي كند، بلكه آدمي را تا سر حد كفر و انكار آيات خدا به پيش مي راند. به فرموده حضرت امام (ره):
و چون سلطنت نفس اماره و شيطان در باطن، قوي شد و تمام قوا سر به رقّيّت و طاعت آنها گذاشتند و خضوع در پيشگاه آنها نمودند و تسليم تام شدند، آنها قانع به معاصي نمي شوند و كم كم از معصيتهاي كوچك انسان را به معاصي بزرگ و از آنها به سستي عقايد و از آن به ظلمت افكار و از آن به تنگناي جحود=انكار و از آن به بغض و دشمني انبيا و اوليا مي كشانند.4
ب) ضرورت مجاهده

خلاصه­ي آنچه گذشت: انسان تنها موجودي است كه دو راه پيش­رو دارد: يكي به سوي خوبي­ها و ديگري به سوي بدي­ها، و روح انسان به هر دو سو گرايش دارد. گرايش روح و نفس آدمي به خوبي­ها، به نفس لوّامه نسبت داده مي­شود و گرايش آن به بدي­ها، به نفس امّاره. تقويت نفس لوّامه مهم است، اما مبارزه با نفس اماره مهم­تر است و اين مبارزه در فرهنگ اسلام "جهاد با نفس" ناميده شده است.

شيخ حرّ عاملي1 910 حديث در پيرامون "جهاد با نفس" برگزيده و آن­ها را در 101 باب وسايل الشيعة سامان داده است كه ما اكنون به بررسي برخي از آن­ها مي­پردازيم:

باب يكم در وجوب جهاد با نفس

در اين باب ده حديث آورده شده است و مفاد آن­ها اين است كه مبارزه با نفس و اقدام به درمان بيماري­هاي نفساني برانسان طالب كمال و سعادت، لازم و واجب است.

واژه­ي وجوب هرچند در هيچ­يك از احاديث اين باب ذكر نشده، اما در برخي ديگر از احاديث مربوط به همين موضوع كه در اين باب ذكر نشده آمده است مانند اين سخن امام كاظم(ع) به هشام­بن الحكم: جاهد نفسك لتردّها من هواها فإنّه واجب عليك كجهاد عدوّك([1]): با نفس خود به مبارزه برخيز تا آن را از خواسته­هاي [نادرستش] دور كني. اين مبارزه همانند جهاد با دشمن بر تو فرض و واجب است. افزون بر اين، همين­كه جهاد با نفس در برخي از روايات جهاد اكبر ناميده شده و در برخي ديگر أفضل الجهاد دانسته شده است و ما مي­دانيم كه جهاد با دشمن از واجبات است، جهاد با نفس هم همانند جهاد با دشمن واجب، بلكه از آن واجب­تر است.

دو حديثي كه به آن­ها اشاره كرديم چنين­ اند:

تفاوت‏هاى جهاد اصغر با جهاد اكبر

 1. انجام هر عبادت به طور كامل و با جميع شرايط حتى جهاد مسلّحانه در راه خداوند نيازمند به جهاد با نفس است آيا اداى نماز با حضور قلب و رعايت جميع شرايط به طورى كه ناهى از فحشا و منكر باشد بدون جهاد با نفس ممكن است؟ آيا بدون جهاد با نفس، انسان مى‏تواند جان بر كف در ميدان نبرد حاضر گردد و با دشمنان اسلام بجنگد؟
 2. جهاد اصغر واجب كفايى است يعنى اگر به اندازه لازم، گروهى شركت كردند از ديگران ساقط است. امّا جهاد اكبر واجب عينى است و هيچ فردى از آن معاف نيست.
 3. جهاد اصغر، در زمان و مكان و با شرايط خاصى انجام مى‏پذيرد امّا جهاد اكبر به زمان و مكان خاصى محدود نخواهد بود.
 4. در جهاد اصغر دشمن ظاهر است لكن در جهاد اكبر، دشمن مخفى و پنهان است.
 5. در درگيرى با دشمن ظاهر انسان يك مرتبه از دنيا مى‏رود؛ آن هم احتمالاً. امّا در جهاد اكبر مبارزه با نفس هر روز انسان چندين مرتبه معنويت انسان در خطر قرار مى‏گيرد. در حديث معراج مى‏خوانيم: «يموت الناس مرّة و يموت احدهم فى كل يوم سبعين مرّة من مجاهدة انفسهم و مخالفة اهوائهم»(75)
 6. در جهاد اكبر چون نفس انسان، خارج از منطقه جغرافيايى است هيچ سنگر و دژ كارساز نيست، حتى در شب تاريك و در منزل خلوت انسانى كه در حال اشك ريختن و سجده و مناجات است نفس او را رها نمى‏كند.
 7. شكست در جهاد اصغر زود آشكار مى‏شود ولى شكست در جهاد اكبر به زودى آشكار نمى‏شود زيرا گاهى انسان يك عمر انسان از هوى نفس خود شكست مى‏خورد امّا توجّه ندارد.
 8. هجوم در جهاد اصغر، و مبارزه با دشمن ظاهرى زمان و برنامه و بودجه لازم دارد. ولكن وسوسه نفس فورى و مجانى صورت مى‏گيرد.
 9. از دشمن ظاهرى، در جهاد اصغر فرار ممكن است امّا در جهاد اكبر از دشمن باطن فرار ممكن نيست.
 10. در جهاد اكبر، مباشرت لازم است ولى در جهاد اصغر با اموال نيز مى‏توان جبهه را كمك نمود.
 11. در جهاد اصغر، وسيله‏هاى جنگى در هر زمان محدود است و به تناسب آن، بايد اسلحه‏هايى به دست گرفت، ولى جهاد اكبر وسيله مخصوصى ندارد بايد از كلمات انبيا و اوليا و تاريخ گذشتگان و نيز گريه بر حال خويشتن وسيله جنگى براى مبارزه با نفس امّاره استخدام كرد. «وسلاحه البكاء».
 12. جنگ با دشمن داخلى وجهاد نفسانى پشتوانه جهاد خارجى است. آن كه بر خصم درون پيروز شد مبارزه با خصم برون برايش آسان‏تر است ولى كسى كه اسير زن وفرزند وثروت است نمى‏تواند آن طور كه لازم است بجنگد.
 13. اهميت جهاد، به اهميت و قدرت دشمن است جنگ با يك كشور كوچك آسان‏تر است تا با يك كشور بزرگ؛ زيرا دشمن هر چه قوى‏تر باشد جنگ با آن مشكل‏تر است و نفس و شيطان قوى‏ترين دشمنان انسان هستند.

 75) بحارالانوار، ج 77، ص 24.
 

مبارزه با نفس امّاره.

جهاد اكبر، مقابل جهاد اصغر (جهاد با دشمن بيرونى) عبارت است از ستيز و مخالفت با نفس و خواهش‌هاى آن - كه انسان را وادار به مخالفت با خداوند متعال و سرپيچى از دستورهاى او مى‌كند - به ترك شهوت‌هاى شيطانى و گردن نهادن به دستورهاى خداوند متعال و پيراستن نفس از صفات ناشايست و آراستن آن به صفات نيكو.

عنوان ياد شده برگرفته از روايتى از رسول خدا صلى الله عليه و آله است كه به گروهى از اصحاب كه از نبرد با دشمن بازمى‌گشتند، فرمود: مرحبا به قومى كه جهاد اصغر را به انجام رسانده‌اند و جهاد اكبر برايشان باقى است. گفتند: اى پيامبر خدا، جهاد اكبر چيست؟ فرمود: جهاد با نفس.^[۱]

پانويس

1. وسائل الشيعة، ج15، ص161.

منابع

جمعى از پژوهشگران زير نظر سيد محمود هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم‌السلام، جلد ‌3، ص 145.